Cần Thơ: Làm rõ loài và nguồn gốc cây thủy tùng ghép – Bài học về bảo tồn và quản lý nguồn gen quý hiếm
Những ngày gần đây, thông tin xoay quanh việc ông Huỳnh Công Thống (cù lao Tân Lộc, TP. Cần Thơ) đã hơn 20 năm nghiên cứu, ghép và nhân giống thành công cây thủy tùng – một loài thực vật quý hiếm thuộc Nhóm IA trong Sách Đỏ Việt Nam – đã thu hút sự quan tâm lớn của dư luận. Trước sự việc này, các cơ quan chức năng thành phố Cần Thơ đã nhanh chóng vào cuộc để khảo sát, giám định loài và xác định nguồn gốc cây nhằm đảm bảo tính khoa học, pháp lý và phù hợp với định hướng bảo tồn đa dạng sinh học.
Kết quả khảo sát ban đầu tại vườn cây thủy tùng
Theo ông Ngô Chí Điện – Chi cục trưởng Chi cục Phát triển Nông thôn và Kiểm lâm TP. Cần Thơ, qua kiểm tra thực tế tại vườn nhà ông Huỳnh Công Thống, cơ quan chức năng ghi nhận có tổng cộng 17 cá thể cây được gọi là thủy tùng. Trong đó, 1 cây đã trồng được khoảng 19 năm, có đường kính gốc lên tới 161cm, cao khoảng 12m; 16 cây còn lại được trồng khoảng 17 năm, đường kính gốc dao động từ 60–75cm, chiều cao từ 8–10m.
Về hình thái, các cá thể này có nhiều đặc điểm tương đồng với loài thủy tùng (Glyptostrobus pensilis (Staunt.) K. Koch) – loài thực vật rừng quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam. Tuy nhiên, để đưa ra kết luận chính xác, các cơ quan chuyên môn như Viện Sinh học và đơn vị giám định loài sẽ tiếp tục phối hợp nhằm xác định danh pháp khoa học cũng như nguồn gốc cây mẹ.
Đây là bước bắt buộc nhằm tránh nhầm lẫn giữa các loài có hình thái gần giống nhau, đồng thời đảm bảo tuân thủ chặt chẽ các quy định của pháp luật hiện hành về bảo vệ loài nguy cấp, quý, hiếm.
Xem thêm: Nguồn gốc cây dừa sáp ở Việt Nam và giá trị đặc biệt của giống dừa sáp
Tâm huyết của người dân trong công tác bảo tồn
Ngành chức năng ghi nhận và đánh giá cao sự tâm huyết, bền bỉ của ông Huỳnh Công Thống trong việc nghiên cứu, gìn giữ và nhân giống các loài cây quý hiếm suốt nhiều năm qua. Việc một cá nhân chủ động tìm tòi, học hỏi và áp dụng các phương pháp nhân giống, ghép cây thể hiện tinh thần trách nhiệm với môi trường và phù hợp với chủ trương bảo tồn nguồn gen thực vật của ngành nông nghiệp.
Ở góc độ khoa học và thực tiễn, những nỗ lực như vậy cũng cho thấy vai trò ngày càng rõ nét của người dân trong bảo tồn đa dạng sinh học, bên cạnh các viện nghiên cứu và cơ quan quản lý nhà nước. Những kiến thức, công nghệ về giống cây, bảo tồn và nhân giống hiện nay cũng đang được chia sẻ ngày càng nhiều trên các nền tảng chuyên ngành như https://vigen.vn/, giúp người làm nông nghiệp và nghiên cứu sinh học tiếp cận thông tin một cách bài bản và cập nhật.
Khía cạnh pháp lý cần được làm rõ
Tuy nhiên, từ góc độ quản lý nhà nước, ông Ngô Chí Điện nhấn mạnh rằng nếu cây được xác định đúng là thủy tùng – loài thực vật rừng nguy cấp, quý, hiếm thuộc Nhóm IA theo Nghị định 06/2019/NĐ-CP và Nghị định 84/2021/NĐ-CP – thì mọi hoạt động khai thác, mua bán, tặng cho vì mục đích thương mại đều bị nghiêm cấm, trừ trường hợp phục vụ nghiên cứu khoa học, bảo tồn hoặc chuyển giao phi thương mại và phải có sự cho phép của cơ quan có thẩm quyền.
Đáng chú ý, dù cây thủy tùng trong vườn nhà ông Thống được nhân giống bằng phương pháp ghép trên gốc cây khác (như cây bụt mọc), thì phần cây ghép vẫn được xác định là cá thể của loài nguy cấp, quý, hiếm. Vì vậy, việc mua bán hay trao đổi thương mại vẫn không được phép theo quy định pháp luật hiện hành.
Hướng đi hài hòa giữa bảo tồn và phát triển
Trong thời gian tới, Chi cục Phát triển Nông thôn và Kiểm lâm TP. Cần Thơ sẽ tiếp tục phối hợp với các đơn vị chuyên môn và chính quyền địa phương để làm việc cụ thể với ông Huỳnh Công Thống. Nội dung làm việc tập trung vào việc xác định nguồn gốc cây mẹ, quy trình nhân giống, cũng như hướng dẫn các thủ tục cần thiết nếu ông có nguyện vọng đăng ký cơ sở bảo tồn hoặc chuyển giao phục vụ nghiên cứu khoa học.
Việc này nhằm đảm bảo hài hòa giữa yêu cầu quản lý nhà nước và lợi ích chung của cộng đồng, đồng thời tạo điều kiện để các cá nhân có tâm huyết tham gia bảo tồn nguồn gen quý hiếm một cách hợp pháp, bền vững.
Ý nghĩa của việc nhân giống loài quý hiếm
Dù hiện nay chưa có thống kê đầy đủ về số lượng cây thủy tùng được trồng trong vườn nhà dân, nhưng theo lãnh đạo Chi cục Phát triển Nông thôn và Kiểm lâm TP. Cần Thơ, việc người dân quan tâm trồng và nhân giống loài cây này – nếu thực hiện đúng quy định – có thể mang lại nhiều lợi ích thiết thực như: gia tăng số lượng cá thể ngoài tự nhiên, hình thành các quần thể “dự trữ gene”, giảm áp lực khai thác lên quần thể tự nhiên đang suy giảm.
Bên cạnh đó, hoạt động này còn góp phần phục hồi nguồn gene, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo tồn đa dạng sinh học và tạo tiền đề cho các chương trình nghiên cứu, phục hồi loài trong tương lai. Tương tự như việc lựa chọn giống cây trồng phù hợp để rút ngắn thời gian ra trái, cho hiệu quả kinh tế cao – ví dụ như sự so sánh giữa dừa sáp và dừa thường được phân tích tạ ihttps://vigen.vn/giong-dua-sap-hay-dua-thuong-ra-trai-nhanh-hon/ – thì trong bảo tồn, việc hiểu rõ đặc tính loài và tuân thủ quy định pháp lý cũng đóng vai trò then chốt.
Khuyến nghị từ cơ quan quản lý
Lãnh đạo Chi cục Phát triển Nông thôn và Kiểm lâm TP. Cần Thơ khuyến nghị, các cá nhân, tổ chức có mong muốn nghiên cứu, nhân giống hoặc bảo tồn loài nguy cấp, quý, hiếm cần chủ động tìm hiểu kỹ về pháp lý. Cụ thể, phải có hồ sơ chứng minh nguồn gốc hợp pháp của cây mẹ, đăng ký cơ sở gây trồng hoặc bảo tồn nguồn gene theo quy định, chỉ thực hiện hoạt động vì mục đích nghiên cứu, bảo tồn, không thương mại hóa và tuân thủ đầy đủ các thủ tục xin phép khi vận chuyển, trưng bày hay chuyển giao.
Câu chuyện về cây thủy tùng ghép tại Cần Thơ không chỉ là vấn đề giám định loài, mà còn là lời nhắc nhở quan trọng về trách nhiệm chung trong việc bảo tồn nguồn tài nguyên sinh học quý giá của quốc gia – nơi mà khoa học, pháp luật và tâm huyết của người dân cần song hành để đạt được hiệu quả bền vững lâu dài.
Cây dừa sáp cấy mô đầu tiên cho trái: Bước ngoặt khoa học mở đường phát triển ngành hàng đặc sản Trà Vinh
Thành công bước đầu từ cây dừa sáp cấy mô sau 3 năm trồng
Sau 3 năm được trồng khảo nghiệm, cây dừa sáp cấy mô đầu tiên tại Trà Vinh đã chính thức cho trái, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong lĩnh vực nghiên cứu và nhân giống cây trồng bằng công nghệ cao. Kết quả cho thấy cây sinh trưởng ổn định, thích nghi tốt với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng địa phương và đặc biệt là cho trái sáp có cơm dày, chất lượng đạt yêu cầu tương đương, thậm chí vượt trội so với dừa sáp tự nhiên.
Thành công này không chỉ mang ý nghĩa về mặt khoa học mà còn mở ra hướng đi mới cho việc phát triển bền vững giống dừa sáp – loại cây trồng đặc sản gắn liền với thương hiệu nông nghiệp của tỉnh Trà Vinh, nhất là tại huyện Cầu Kè.
Bạn đọc có thể tham khảo thêm nội dung tiếp theo để có cái nhìn đầy đủ và cụ thể hơn: trung tâm nuôi cấy mô uy tín
Dừa sáp Trà Vinh và bài toán nhân giống truyền thống
Dừa sáp từ lâu đã được xem là một trong những loại trái cây đặc sản có giá trị kinh tế cao của Trà Vinh. Với đặc điểm cơm dừa đặc sệt, dẻo quánh, hàm lượng dầu và dinh dưỡng cao hơn nhiều so với dừa thường, dừa sáp luôn được thị trường ưa chuộng. Tuy nhiên, chính đặc tính di truyền độc đáo lại trở thành rào cản lớn cho việc nhân giống.
Theo Thạc sĩ Nguyễn Ngọc Trai, quyền Giám đốc Trung tâm Sinh học ứng dụng, Khoa Nông nghiệp – Thủy sản, Trường Đại học Trà Vinh, trái dừa sáp không thể nảy mầm trong điều kiện tự nhiên. Do đó, phương pháp nhân giống truyền thống dựa trên trái dừa không sáp chỉ cho tỷ lệ trái sáp trong mỗi quày tối đa khoảng 25%. Điều này khiến năng suất và hiệu quả kinh tế của mô hình trồng dừa sáp tự nhiên bị hạn chế, khó mở rộng diện tích theo hướng sản xuất hàng hóa quy mô lớn.
Cấy phôi dừa sáp – giải pháp nâng tỷ lệ trái sáp vượt trội
Trước thực trạng đó, các nhà khoa học Trường Đại học Trà Vinh đã kiên trì nghiên cứu và hoàn thiện quy trình nhân giống dừa sáp bằng phương pháp cấy phôi. Kết quả cho thấy tỷ lệ trái sáp trên quày có thể đạt từ 85% trở lên, một con số mang tính đột phá so với phương pháp truyền thống.
Quy trình cấy phôi dừa sáp của nhà trường đã được đăng ký sở hữu trí tuệ, với tỷ lệ thành công đạt khoảng 63%, tức là từ 100 phôi có thể tạo ra 63 cây giống. Từ năm 2011 đến nay, cây giống dừa sáp cấy phôi đã được thương mại hóa và nhận được phản hồi tích cực từ người trồng. Trung bình mỗi năm, khoảng 5.000 cây dừa sáp cấy phôi được chuyển giao ra thị trường thông qua các kênh liên kết và trung tâm giống cây trồng của nhà trường.
Hiệu quả kinh tế rõ rệt từ mô hình trồng dừa sáp cấy phôi
Thực tế sản xuất cho thấy dừa sáp cấy phôi mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội. Ông Nguyễn Văn Sử, Chủ tịch Hội đồng Quản trị Hợp tác xã Dừa sáp Hòa Tân, huyện Cầu Kè, cho biết chu kỳ ra trái của dừa sáp cấy phôi tương tự dừa thường, mỗi tháng có thể thu hoạch một quày.
Hiện nay, giá dừa sáp loại 1 dao động khoảng 100.000 đồng/trái, loại 2 khoảng 60.000 đồng/trái. Với dừa sáp trồng theo phương pháp truyền thống, hiệu quả kinh tế đạt khoảng 100 triệu đồng mỗi hecta. Trong khi đó, dừa sáp cấy phôi có thể giúp tăng hiệu quả lên từ 10 đến 20 lần nhờ tỷ lệ trái sáp cao và chất lượng đồng đều.
Đáng chú ý, thương lái thu mua dừa sáp tại Trà Vinh không phân biệt nguồn gốc là dừa sáp tự nhiên hay dừa sáp cấy phôi, mà chỉ dựa trên chất lượng trái. Điều này tạo động lực lớn để người dân mạnh dạn cải tạo vườn, chặt bỏ những cây dừa già cỗi, kém hiệu quả và trồng xen canh dừa sáp cấy phôi. Nhiều hộ đã đầu tư hàng chục triệu đồng để mua cây giống và từng bước chuyển đổi mô hình sản xuất.
Giá cây giống cao và nhu cầu giảm chi phí đầu vào
Mặc dù mang lại hiệu quả kinh tế cao, nhưng giá cây giống dừa sáp cấy phôi hiện nay vẫn là rào cản lớn đối với người dân. Trên thị trường, giá cây giống dao động từ 800.000 đến 1,2 triệu đồng mỗi cây, tùy theo đơn vị sản xuất. Riêng cây giống do Trường Đại học Trà Vinh cung cấp có giá thấp hơn, khoảng 700.000 đến 800.000 đồng mỗi cây, nhưng vẫn được xem là cao so với khả năng đầu tư của nhiều hộ nông dân.
Chính vì vậy, việc nghiên cứu các phương pháp nhân giống mới nhằm tạo ra cây giống chất lượng cao, giá thành thấp là yêu cầu cấp thiết. Đây cũng là lý do công nghệ nuôi cấy mô tế bào thực vật được lựa chọn như một hướng đi chiến lược.
Đột phá từ công nghệ nuôi cấy mô dừa sáp
Trường Đại học Trà Vinh đã được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn phê duyệt và cấp kinh phí 10 tỷ đồng để thực hiện đề tài trọng điểm “Nghiên cứu nhân giống dừa bằng công nghệ nuôi cấy mô tế bào và kỹ thuật thâm canh dừa trồng giống nuôi cấy mô”, triển khai giai đoạn 1 từ năm 2017 đến 2022.
So với cấy phôi, nuôi cấy mô dừa sáp là một quá trình phức tạp hơn rất nhiều. Tuy nhiên, ưu điểm lớn nhất của phương pháp này là tạo ra cây con đồng đều về mặt di truyền, giữ nguyên các đặc tính ưu việt của cây mẹ và có tiềm năng nhân giống với số lượng lớn trong thời gian ngắn.
Sau 5 năm nghiên cứu, nhóm khoa học đã lựa chọn được vật liệu thích hợp, xây dựng thành công quy trình tạo mô sẹo, hình thành phôi vô tính và tái sinh cây con. Đồng thời, quy trình đưa cây nuôi cấy mô ra trồng ngoài nhà lưới, vườn ươm cũng được thiết lập bài bản.
Kết quả bước đầu và triển vọng thương mại hóa trong tương lai
Kết quả nghiên cứu đã tạo ra 300 cây dừa sáp in vitro và 200 cây dừa sáp cấy mô được trồng ngoài vườn ươm. Đây là nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam đạt được thành công này đối với cây dừa nói chung và dừa sáp nói riêng, được Hội đồng nghiệm thu của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn đánh giá rất cao.
Cây dừa sáp cấy mô được trồng tại khu thực nghiệm của Trường Đại học Trà Vinh cho thấy sinh trưởng tốt và đã cho trái sáp đạt chất lượng sau 3 năm. Tuy nhiên, theo Thạc sĩ Nguyễn Ngọc Trai, hệ số nhân giống ở giai đoạn 1 vẫn còn thấp, mới đạt tối đa khoảng 30. Để đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất đại trà, cần tiếp tục triển khai giai đoạn 2 nhằm nâng hệ số nhân lên 50, hoàn thiện quy trình và tiến tới sản xuất cây giống ở quy mô công nghiệp.
Mục tiêu cuối cùng là hạ giá thành cây giống xuống dưới 100.000 đồng mỗi cây, giúp người dân dễ dàng tiếp cận thông qua các trung tâm cây giống, từ đó mở rộng diện tích trồng dừa sáp, xây dựng ngành hàng đặc sản có khả năng xuất khẩu số lượng lớn, góp phần nâng cao giá trị nông nghiệp cho tỉnh Trà Vinh trong thời gian tới.
Trong bối cảnh nhu cầu giống cây trồng ngày càng tăng cao, việc tìm kiếm một đơn vị uy tín chuyên cung cấp cây giống chất lượng, nguồn gốc rõ ràng và ứng dụng công nghệ cao đang trở thành mối quan tâm hàng đầu của người làm nông nghiệp trên khắp Việt Nam. Vì vậy, ViGen.vn – Trung tâm cây giống ViGen là đơn vị chuyên cung cấp giống cây trồng, giống cây và cây giống việt nam ứng dụng công nghệ cao, đặc biệt là cây giống cấy mô, với nguồn cung ổn định từ trại cây giống, trại giống cây trồng đạt chuẩn, phân phối cây giống giá sỉ và bán cây giống qua hệ thống đại lý toàn quốc, giúp khách hàng dễ dàng tìm được địa chỉ mua cây giống uy tín khi cần mua cây giống ở đâu, từ nhà sản xuất cây giống đến nguồn cung cây giống chất lượng cao.